Ο «Τζιυπριανός» του Μιχάλη Πασιαρδή | ΕΝΩΣΙΣ Ιανουαρίου

στις

Old_Bench_1600

Ἐφέραν τή συρτοθηλιάν, τζι’ εἶ(δ)α τοµ πού ἐστάθη
–µέ πῶς ἐτυραννίστηκε µέ πῶς ὅτ’ ἐποστάθη–,
ἐβλόησέν το τό σιοινίν τζι’ εἶπεν τους – ἔν νά µείνει
µ’ ὅσα τραβᾶ τζι’ ἐτράβησεν στήγ γῆν, ἡ ρωµιοσύνη.

Εκατό σχεδόν χρόνια μετά τον θάνατο του Β. Μιχαηλίδη –πέθανε το 1917–, ο Μ. Πασιαρδής έρχεται με το ποίημά του «Τζιυπριανός» συνειδητά να παρεμβληθεί στον ιστορικό χρόνο και να ενταχθεί σ’ αυτό το ποτάμι της επώδυνης κυπριακής ροής του. O ανομολόγητος απόηχος της θυσίας του αρχιεπισκόπου Κυπριανού ξανακούγεται, μετά από έναν σχεδόν αιώνα, στη νέα αυτήν ολιγοσέλιδη προφητική διακήρυξη του Μ. Πασιαρδή. Όπως ακριβώς ο τραγικός ήρωας δεν μπορεί να αποφύγει το πεπρωμένο του, έτσι και ο ποιητής δεν μπορεί να μείνει αμέτοχος από το σύγχρονο δράμα της πατρίδας του. Αντίθετα, σηκώνει τον δικό του σταυρό, συμπάσχοντας σε προσωπικό-υπαρξιακό αλλά και σε συλλογικό-εθνικό επίπεδο. Χωρίς αυτήν την οδύνη του ποιητή που μετρά τις πληγές της ιστορίας στο σώμα το δικό του και του λαού που τον περιβάλλει, δεν μπορεί να καταπολεμηθεί η βαρβαρότητα και ούτε μπορεί να γεννηθεί γνήσιο ποιητικό έργο. Το έργο, λοιπόν, του Μ. Πασιαρδή δεν φαίνεται να αποτελεί εξαίρεση από αυτόν τον κανόνα.

Χρησιμοποιώντας τα ίδια εργαλεία με τον Β. Μιχαηλίδη –την ελληνική λαλιά, στην τοπική της φθογγολογική σύσταση, αλλά και τη σκοτεινή πλευρά των ιστορικών γεγονότων–, παλεύει με τις λέξεις χωρίς καμιά φιλοδοξία, αλλά με μια υψηλή αποστολή: Να δώσει ελπίδα.

Αντλώντας το θέμα του από την «9η Ιουλίου» και οδεύοντας προς την εκδήλωση της αγωνίας του για το μέλλον του τόπου μας, βρίσκεται «παγιδευμένος» μέσα σε ένα όνειρο, όπου γίνεται αυτόπτης μάρτυς του απαγχονισμού του αρχιεπισκόπου. Ο ποιητής επισκέπτεται τον χώρο ακριβώς την ώρα της εκτέλεσης. Τούρκοι στρατιώτες φέρνουν τον αρχιεπίσκοπο και ετοιμάζονται να του περάσουν τη θηλιά. Ο ποιητής θέλει να τον ενημερώσει για τα συμβάντα και τις πληγές της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου. Ο Κυπριανός ξέρει. Και ενώ κυριαρχεί η εικόνα της φθοράς και του θανάτου, η θέα της ηρεμίας του Κυπριανού, που θέλει να ευλογήσει ακόμα και το σχοινί που θα κρεμαστεί, μας μεταφέρει μια απόκοσμη εικόνα των πραγμάτων. Εκείνην ακριβώς τη στιγμή συντελείται το θαύμα για τον ποιητή. Μέσα από το σκηνικό της επικείμενης εκτέλεσης, μέσα από τη φθορά, αναδύεται το φως, και στη θέα του φωτός όλα παγώνουν. Ο χρόνος σταματά. Η φθορά καταργείται, καθώς όλα λούζονται σ’ αυτό το υπερκόσμιο φως που λούζει σύγκορμα τον αρχιεπίσκοπο. Αυτό το σταμάτημα του χρόνου, το σταμάτημα του πόνου, αυτή η κατάργηση της ιστορίας, αυτή η αναστολή της λειτουργίας της φύσης θα οδηγήσουν στην «επίγευση» της θυσίας του, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά η πίστη στην τελική απελευθέρωση του τόπου.

Κι όλα αυτά μέσα από φραστικές μονάδες αυτοδύναμης ακτινοβολίας, όπου ο ηχολογικός συνδυασμός συμπίπτει με τον νοητικό σε τέτοιο σημείο, που δεν ξέρεις τελικά αν η γοητεία του έργου προέρχεται από αυτό που λέει ο ποιητής ή από τον τρόπο που το λέει.

Από ’κεί και πέρα, τα φτερά που ανοίγουν οι στίχοι αυτοί μας πάνε πάνω από τα πρόσκαιρα τερτίπια της τρέχουσας μίζερης πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, κατ’ ευθείαν στο βασίλειο της ποίησης, όπου οι νόμοι υποβάλλονται πλέον από την ίδια τη φύση των μηνυμάτων.

Ο Μ. Πασιαρδής, έχοντας πλήρη συνείδηση του κακού που μας περιβάλλει, αλλά και του παιχνιδιού που παίζει η ιστορία με τους ανθρώπους του τόπου, παλεύει με μανία να μεταμοσχεύσει από το σώμα της παράδοσης στο σώμα του νέου Ελληνισμού ένα αισιόδοξο μήνυμα.

Οι λέξεις, μέγιστες διακυβεύσεις του δημιουργού, άγχονται να οδηγηθούν κατ’ ευθείαν στο βασίλειο του χρόνου, όπου η σαρωτική παρείσφρηση του ονείρου αναπτύσσει διαρκώς τη συνείδηση του παρελθόντος ως παρόντος, σε μια προσπάθεια να ριζώσει ένα ζωτικό και δυναμικό μέλλον για τον τόπο.

Ο χρόνος, βασικός παράγοντας της ποιητικής δομής του «Τζιυπριανού», δεν ακολουθεί τη γραμμική εξέλιξη, αλλά παλινωδεί ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν και έτσι ανάγεται σε βασικό μοτίβο του έργου. Αποκτά όμως, παράλληλα, και ένα ιδιαίτερο φορτίο, από τη στιγμή που εμφανίζει τα χαρακτηριστικά του υπερβατικού, του ανατρεπτικού ή του αφαιρετικού χρόνου. Η παρούσα στιγμή δομείται και βιώνεται μέσα από τη διάσταση του ονείρου, ενώ αυτό εξελίσσεται σε μια ακολουθία παρελθόντων γεγονότων. Ουσιαστικά, όμως, παίρνει τις διαστάσεις μιας κάθετης σύνθεσης στη χρονική αντίληψη της εξέλιξης, η οποία εγγράφεται συγχρόνως σε μια αλληλουχία που συντελείται αφ’ ενός έξω από την πραγματικότητα και εμφανίζεται με τη μορφή μιας μεταφυσικής διάστασης, αλλά και εντός πραγματικότητας, με μια δύναμη προσδεμένη στην έννοια της Μοίρας και του προδιαγεγραμμένου. Ο ακροατής-αναγνώστης διαισθητικά επιδιώκει να συνθέσει και να εναρμονίσει με τα βιώματά του τα ατομικά και τα συλλογικά το έργο, ώστε να του εξασφαλίσουν τα ερείσματα για το τελικό μήνυμα του έργου, δηλαδή την ελπίδα.

Μετά, έρχεται ο αποκρυσταλλωμένος λόγος να ανασύρει τα καταποντισμένα θρύψαλα του τόπου και να τα επανασυνδέσει, με μια ανάσα τόσο βαθιά, που τελικά καταλαγιάζει η ιστορία στην ποίηση.

Υπηρετώντας πιστά την αισχύλεια ηθική της ποίησης, που απορρίπτει κάθε συμβιβασμό με το κακό και την αδικία, ο Μ. Πασιαρδής γράφει σε μια περίοδο κατοχής της Κύπρου και μάλιστα όταν δεν φαίνεται στον ορίζοντα καμιά ελπίδα για απελευθέρωση. Παράλληλα, η σύγχρονη εσωτερική πραγματικότητα είναι η «κοιλάδα των δακρύων», όπου βλέπουμε τους πιο υψηλούς σκοπούς μαραμένους και κατεστραμμένους από την ανθρώπινη πλεονεξία, πάνω στην οποία προσκρούει η ευημερία του λαού, καθώς και την ανυπόφορη ανικανότητα του πολιτικού συστήματος να δώσει λύσεις στα πραγματικά προβλήματα του τόπου. Αυτήν ακριβώς την περίοδο, της φθοροποιού πραγματικότητας, ο ποιητής νιώθει την ανάγκη να εγκαταλείψει την καταθλιπτική επιφάνεια της ιστορίας.

Η πνευματική του κατάδυση φτάνει εκεί όπου η σημασία των γεγονότων του παρόντος σχετικοποιείται σε τέτοιον βαθμό, που αυτά δεν μεγεθύνονται πια από τις συνήθεις παραστάσεις της ευτυχίας και της δυστυχίας, του καλού και του κακού, του φόβου και των καθημερινών επιθυμιών των ανθρώπων, αλλά αποκτούν τις πραγματικές τους διαστάσεις μέσα στο ποτάμι του χρόνου. Οι εντυπώσεις της στιγμής ή τα γεγονότα που αντιστοιχούν στον περιορισμένο ορίζοντα της ζωής ενός ανθρώπου –ή ακόμα και μιας ή και περισσοτέρων ακόμη γενεών– ή οι πολιτικοστρατιωτικές ανωμαλίες, όπως είναι και η τουρκική κατοχή, δείχνουν ακριβώς να μην είναι τίποτε άλλο παρά πεπερασμένες καταστάσεις.

Σε αντίθεση προς την ιστορία, η ποίηση αποσκοπεί στην παρουσίαση μιας άλλης διάστασης –εξίσου πραγματικής– πέραν από αυτήν που βιώνουμε στην ασφυκτικά περιορισμένη ζωή μας και που ξεπερνά τα όρια μιας συγκεκριμένης χρονικής εποχής. Έχοντας καθαρίσει το πεδίο από τις παρεμβάσεις της καθημερινότητας, η ποίηση κοιτάζει μόνο εκείνες τις αργόσυρτες διεργασίες που συντελούνται κάτω από την επιφάνεια της ιστορίας και αφορούν στη ζωή των κοινωνιών και των πολιτισμών. Αυτές είναι που συν-πλάθει ο ποιητής στην περίπτωσή μας: την ελληνικότητα του τόπου, την ιερότητα της Ορθοδοξίας και τη μοναδικότητα της γλώσσας, στοιχεία που συνθέτουν το «ευσεβές ημών γένος των Ρωμαίων» όπως τα βιώνουμε, αναλλοίωτα και αδιάλειπτα, εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Αλλά, αν τα απλά αυτά σύμβολα, εξυπηρετώντας τις επιταγές των καιρών, αναποδογυρίστηκαν ή παραχαράχτηκαν, το πνεύμα –όπως απέδειξε με το έργο του ο Μ. Πασιαρδής– παραμένει το ίδιο, άφθαρτο ενάντια στον ορυμαγδό, και μας απομακρύνει από τη λογική του συμβιβασμού.

Η συνέχιση της λογοτεχνικής πρόσληψης της Ρωμιοσύνης, ακόμα μια φορά μετά τον Β. Μιχαηλίδη, μέσα από το μαρτύριο και τη θυσία του αρχιεπισκόπου Κυπριανού, εμφανίζεται ως ο κατ’ εξοχήν άξονας της αυτοσυνειδησίας μας, μέσα από ένα ποίημα αγιασμού και χάριτος, συναπτόμενο με όλον εκείνον τον καημό της μνήμης που μας ακολουθεί επιμόνως, αλλά και όλα όσα μας διασώζουν, μας συνέχουν και μας συγκροτούν.

Αναζητώντας το τελικό νήμα, βουλιάζουμε στην αναπόδραστη χάραξη του τραγικού μέσα και έξω από το ποίημα. Το γεγονός αλλά και η ανάγνωση της θυσίας του αρχιεπισκόπου Κυπριανού από τον Μ. Πασιαρδή είναι φύσει τραγικά. Το «πανάρχαιο δράμα», όμως, δεν εξαντλείται στις παρυφές του έργου, αλλά φαίνεται να κινείται και σ’ έναν χώρο έξω από τον λόγο, σε ένα πεδίο όπου ο ποιητής δείχνει –σε προσωπικό πλέον επίπεδο– ότι θρέφεται ακόμη από μια παράδοση που, δυστυχώς, δεν έχει ίσως κανένα πλέον αντίκρισμα στον σύγχρονο ελληνόφωνο κόσμο. Ηττημένοι καθώς είμαστε σε όλα τα επίπεδα, βρίσκω την επιμονή του ποιητή να κρατιέται τόσο γερά και στέρεα πάνω στη γλώσσα μας ως ένδειξη της ακατάλυτης δύναμης ενός οράματος που τον θρέφει, αλλά και ως μια πιστοποίηση του γεγονότος ότι, τελικά, αυτό που οδηγεί τον άνθρωπο να αποδεχτεί την ύπαρξή του δεν είναι τίποτε άλλο παρά εκείνες οι στιγμές της αστραπιαίας λάμψης της αλήθειας και της δικαιοσύνης που προσδοκά.

Στο ποίημα που μας αφήνει περιουσία πνευματική ο Μ. Πασιαρδής η πατρίδα, η οποία εκφράζεται μέσα από το μαρτύριο του αρχιεπισκόπου, και η θρησκεία, η οποία εκφράζεται από το ίδιο τον αρχιεπίσκοπο, είναι δύο πραγματικότητες που ορίζουν την υπόσταση του λαού μας. Αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου πράγματος, ορίζουν έναν κοινό χώρο – το βασικό πρωτοκύτταρο όπου ριζώνει η ατομική κα η συλλογική μας ύπαρξη. Είναι η λειτουργία του ίδιου του λαού αναπόσπαστα δεμένη με το συλλογικό του υποσυνείδητο, την ιστορία του και τα βιώματά του. Πίσω από κάθε πίστη υπάρχει ένας λαός που τη βιώνει. Αυτή η λαϊκή υπόσταση της πίστης έχει συγκεκριμένη χρονική παρουσία, έχει δηλαδή ιστορική συνέχεια, αυτό που ονομάζουμε παράδοση, και σε αυτήν την παράδοση νιώθει ο Μ. Πασιαρδής αναπόσπαστα ενσωματωμένος. Αποτελεί έναν ανοξείδωτο κρίκο ανάμεσα στις παλιές γενιές των ποιητών μας και αυτών που θα ακολουθήσουν, διατηρώντας το ήθος του ελληνικού λόγου.

Επειδή και η πίστη η θρησκευτική που οικεί μέσα μας εκκολάπτει καμιά φορά ρήματα χωρίς να τα αντιλαμβανόμαστε, μας χρειάζεται και μια ανάλογη αίσθηση διαφάνειας για ν’ αποδώσουμε σε καθαρή μορφή τις ανάσες της υπερβατικότητας. Και επειδή έτυχε ο Μ. Πασιαρδής να εκδηλώνει, θαρρώ, μια τέτοια διαίσθηση, που συγκλίνει με τους συμβολισμούς της εκκλησιαστικής παράδοσης, σε βαθμό που να συν-τρέχει με τον κόσμο της ψυχής, έφτασε να κουβαλά μέσα στον «Τζιυπριανόν» και τα τρία ζωτικά θραύσματα της Ορθοδοξίας: την πίστη, την ομολογία και την προσδοκία. Αυτά ακριβώς που μας επιτρέπουν –μέσα από οποιανδήποτε ανάγνωση– μια στάση ριζώματος σε έναν μικρό χώρο, με ηθική δύναμη τεράστια, που αποκλείει κάθε προοπτική ενός οποιουδήποτε μέλλοντος εκτός του ελληνικού συστήματος αναφοράς.

Ένας άνθρωπος γίνεται πραγματικός δημιουργός, όταν καταφέρει να αφουγκραστεί, να συλλάβει και να αποτυπώσει τα πραγματικά μηνύματα των καιρών του, επειδή μόνο έτσι μπορεί να κηρύξει καλύτερα την τέχνη του. Ένας οραματιστής που ζει και παθαίνεται με την ποίηση σε μια μικρή γωνιά του ελληνικού κόσμου, ένας μοναχικός που ο διάλογός του με τους άλλους γίνεται αποκλειστικά σχεδόν με στίχους. Ο Μ. Πασιαρδής έτυχε να βλαστήσει σε τούτον τον τόπο. Κι αυτό δεν αποτελεί σχήμα λόγου. Φέρεται με τη στοιχειώδη και πρωτογενή σύσταση ενός φυτού, ακολούθησε τη διαδρομή της ανθοφορίας και της καρποφορίας, χωρίς να προσβληθεί ποτέ του από τα ζιζάνια που σπέρνει το κοινωνικοπολιτικό κατεστημένο που λυμαίνεται τον τόπο. Μολοντούτο, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, έφτασε, ανεξάρτητα και πάνω από την καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα, να ενσαρκώνει μια προσωπικότητα ηθική σε παρθένα κατάσταση, που τα μάτια μας, ασκημένα στα συμβατικά μέτρα, δεν είναι σε θέση αμέσως να εκτιμήσουν. Στο «Εν λευκώ» ο Ελύτης, στο αφιέρωμά του για τον Παπαδιαμάντη, λέει πως είναι κανείς από το μέρος της αθωότητας σε δύο περιπτώσεις: όταν δεν έχει φτάσει στο σημείο να υποψιαστεί καν το μαύρο κι όταν το έχει διατρέξει ως την έσχατη άκρη του, έτσι που να πατήσει από το άλλο μέρος πάλι στο λευκό. Ο Μ. Πασιαρδής έχει διατρέξει το μαύρο ως την έσχατη άκρη του και έχει επώδυνα κατακτήσει την αθωότητα, μαζί και μια αψεγάδιαστη και ανυπόκριτη αυθεντικότητα.

Από την παρουσίαση της ποιητικής συλλογής που πραγματοποιήθηκε στο καφενείον Γιαλούσα, στις 15 Ιανουαρίου 2015.

Α.Χ.

Στήλη: Εκ των αντιθέτων η αρμονία

 

Advertisements

Σχολιαστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s