Ο πρεσβευτής Μπούσμπεκ και τα ρεμπέτικα πεντακοσίων ετών… | Σεπτέμβριος 2016

στις

14032213464_d118048e79_b

Περίπου εκατό χρόνια μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, ο αρχιδούκας Φερδινάνδος έστειλε στην Πόλη ως πρεσβευτή του έναν διπλωμάτη ονόματι Μπούσμπεκ (Busbecg). Ο Μπούσμπεκ, ο οποίος διετέλεσε πρεσβευτής επί Σουλεϊμάν, πέραν από τις διπλωματικές του δραστηριότητες που έτσι κι αλλιώς ήταν υποχρεωμένος να εκτελεί, θέλησε, όπως φαίνεται, σαν από προσωπική ανάγκη, να γνωρίσει σε βάθος την επιβλητική αυτή Πόλη που πάνω από μια χιλιετία ήταν πρωτεύουσα των Βυζαντινών και μόλις πριν λίγα χρόνια την πήραν οι Οθωμανοί. Έτσι, ο Μπούσμπεκ, άνθρωπος μορφωμένος και με ιδιαίτερη αγάπη στη βοτανολογία, σε κάθε ευκαιρία και όταν οι απαιτητικές επαγγελματικές του υποχρεώσεις το επέτρεπαν, παρατηρούσε όπως μπορούσε την Πόλη. Χάζευε τους επιβλητικούς ναούς, τα τείχη και τα άλλα αρχιτεκτονήματα, παρακολουθούσε, όπως αναφέρει στις αναφορές που έστελνε στους προϊσταμένους του, τις εξωτικές γι’ αυτόν συμπεριφορές ανθρώπων που την κατοικούσαν είτε ως κατακτητές είτε ως περαστικοί είτε ως ντόπιοι, άκουγε τις μουσικές τους, γευόταν τα φαγητά τους και άλλα τέτοια. Όποτε μάλιστα έβρισκε κάποιο ενδιαφέρον αντικείμενο, το αγόραζε για την προσωπική του συλλογή.

Τα χρόνια όμως πέρασαν και η θητεία του Μπούσμπεκ ως πρεσβευτή της Αυστρίας στην Κωνσταντινούπολη έφτασε στο τέλος της. Επιστρέφοντας στην πατρίδα του, ο Μπούσμπεκ δώρισε πολλά από τα αντικείμενα που είχε στη συλλογή του σε διάφορα ιδρύματα της Αυστρίας. Μεταξύ άλλων, δώρισε και ένα ασήμαντο δεφτέρι με κάτι χειρόγραφα ερωτικά ομοιοκατάληκτα δίστιχα, τετράστιχα και πολύστιχα στην κρατική βιβλιοθήκη της Βιέννης. Το χειρόγραφο αυτό, που ονομάστηκε «Το χειρόγραφο της Βιέννης», δεν ήταν τίποτε παραπάνω από το προσωπικό σημειωματάριο ενός άγνωστου Ρωμιού τραγουδιστή της Πόλης, ο οποίος, για να μην ξεχνά τους στίχους από τα διάφορα τραγούδια που τραγουδούσε στους γάμους και στα γλέντια γενικότερα, τα είχε καταγράψει στο εν λόγω δεφτέρι. Όπως σήμερα οι τραγουδιστές έχουν τα φάιλ ή και τα άι-πατ, έτσι και αυτός είχε το δικό του, το οποίο για κάποιον λόγο ο Μπούσμπεκ έκρινε ότι είχε κάποιαν αξία και το αγόρασε… Το δεφτέρι, λοιπόν, έμεινε καταχωνιασμένο στη βιβλιοθήκη της Βιέννης για αιώνες, μετά ενδεχομένως να ταξίδεψε και κάπου αλλού, ωστόσο ποτέ δεν ήταν σε περίοπτη θέση και δεν το είδαν παρά μόνο ελάχιστοι ερευνητές, μετρημένοι στα δάχτυλα, και κυρίως ξένοι που κατά καιρούς έκαναν κάποιες σχετικές έρευνες. Ερευνητές που η κοινή λογική λέει ότι είναι οι μόνοι που γνώριζαν το περιεχόμενο του χειρόγραφου…

Και έτσι φτάνουμε στις αρχές του 20ού αιώνα, τότε που οι Έλληνες, όπως και οι περισσότεροι βορειοδυτικοί λαοί του πλανήτη, μπήκαν για τα καλά πλέον στον χορό της δισκογραφίας, η οποία αποτελεί στην ουσία μία από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της μουσικής. Έσπευσαν, λοιπόν, οι Έλληνες να δισκογραφήσουν τα πρώτα τους τραγούδια, αρχικά «ανώνυμης δημιουργίας» και ακολούθως άρχισαν και έβαζαν τα ονόματά τους ως στιχουργοί και ως συνθέτες σε τραγούδια που είτε όντως έγραψαν οι ίδιοι ή τα βρήκαν αδέσποτα και τα οικειοποιήθηκαν ενδεχομένως αλλάζοντας ελαφρώς τον στίχο και τη μουσική τους.

Και όμως, πέρα από τη σημαντικότητα της στιγμής των πρώτων ηχογραφήσεων, οι πρώτοι Έλληνες τραγουδοποιοί που μπήκαν στη δισκογραφία προέβαιναν σε μια άλλη τεράστια αποκάλυψη. Κοινοποιούσαν, εν αγνοία τους, μέσα από τις ηχογραφήσεις τους, το περιεχόμενο ενός χειρόγραφου που για αιώνες ήταν καταχωνιασμένο σε μουσεία και βιβλιοθήκες. Το περιεχόμενο του «χειρόγραφου της Βιέννης». Όταν ο Μπάτης ηχογράφησε τον περίφημο «Θερμαστή» του και τραγουδούσε «μα η φωτιά είναι φωτιά, μα η φωτιά είναι λάβρα / κι η θάλασσα μου τα ’κανε τα σωθικά μου μαύρα», δεν γνώριζε προφανώς ότι ένας Ρωμιός τραγουδιστής πριν περίπου 500 χρόνια στην Κωνσταντινούπολη τραγουδούσε κι αυτός: «σαν βράζει και το σίδερο αντάμα με τη λάβρα / έτσι η αγάπη σου ’καμε τα σωθικά σου μαύρα». Ή όταν ο Μπαγιαντέρας ηχογραφούσε την «Κουτσουκαριώτισσά» του άδοντας «γλυκιά Κουτσουκαριώτισσα για ’σε κάνω ξενύχτια / και σαν το ψάρι με τραβάς που πιάστηκε στα δίχτυα», δεν ήξερε ούτε αυτός για τον Ρωμιό πρόγονό του που τραγουδούσε: «με πόνους και με δάκρυα ξυπνώ το μεσονύχτι / και μπερδεμένος βρίσκομαι σαν ψάρι μες στο δίχτυ». Και άλλα πολλά παραδείγματα, όπως με τον Μάρκο Βαμβακάρη που γράφει ένα ολόκληρο τραγούδι, την «Αγγελοκαμωμένη», όπου τα δίστιχά του είναι σχεδόν ίδια με αυτά που βρίσκονται στο χειρόγραφο που ο πρεσβευτής Μπούσμπεκ δώρισε πριν πέντε περίπου αιώνες στην κρατική βιβλιοθήκη της Βιέννης.

Αυτοί, λοιπόν, οι ελάχιστοι ερευνητές που επεξεργάστηκαν το χειρόγραφο δεν ήταν οι μόνοι που γνώριζαν το περιεχόμενό του. Το γνώριζαν και όλοι οι Ρωμιοί που από γενιά σε γενιά μεταλαμπάδευσαν τα τραγούδια τους, τα στιχουργικά τους μοτίβα και τις μουσικές τους από στόμα σε στόμα. Το περιεχόμενο του τόσο παλιού χειρόγραφου ήταν γνωστό στον κάθε μέτοχο του πολιτισμού των Ρωμιών και ήταν γνωστό επειδή ήταν δικό του…

Όταν, λοιπόν, ακούει κανείς ρεμπέτικα, να ξέρεις ότι ακούει ό,τι άκουγαν οι παππούδες μας στην Πόλη, πριν πέντε και βάλε αιώνες…

Χρίστος Πέτρου

Χριστίνα ή Θάνατος

Το χειρόγραφο εκδόθηκε πρώτη φορά στα γαλλικά στα 1931 από τον Hubert Pernot με τον τίτλο Chansons populaires Grecques des XV et XVI siecles (Ελληνικά λαϊκά τραγούδια του 15ου και 16ου αιώνα). Παρά την έκδοσή του, εξακολουθούσε να παραμένει άγνωστο στο ελληνικό κοινό για πάρα πολλά χρόνια. Την πρώτη σημαντική αναφορά σε αυτό στην ελληνική μουσική βιβλιογραφία (σ.σ. με κάθε επιφύλαξη) κάνει ο Νέαρχος Γεωργιάδης στο βιβλίο του Από το Βυζάντιο στον Μάρκο Βαμβακάρη, εκδ. Σύγχρονη Εποχή.

Advertisements

Σχολιαστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s